To'ronilar

غزنویلر دوری

ابو عبید جوزجانی بن محمد الجوزجانی                                                  

ابو عبید جوزجانی بن محمد الجوزجانی اوغانستان نینگ جوزجان منطقه سیده دنیاگه کیلگن . تورکلر نینگ اینگ مشهور یازوچی و تدقیقاتچی لریدن بولگن عبید جوزجانی مکتب نی توغیلگن شهری بولگن جوزجانده اوقییدی کیینچه لیک اوشه پیت نینگ مشهور بیلیمدانلریدن بولگن ابن سینا جنابلریدن درس آلیب اینگ استعدادلی اوقوچیلریدن بیری بوله دی. عبید جنابلری، استادی بولگن ابن سینا جنابلری نینگ کوپینجه کتابلری نی هم تالیف قیلگن و شونینگ دیک اونینگ حیاتی حقیده بیر قنچه مقاله هم یازگن شفا آتلی دیباچه هم اونینگ اثری. عبید جنابلری بیر قنچه رساله نی زمان و خسوف و کسوف حقیده یازگن . شونینگ دیک الافلاک، هندسه ده بیر رساله، ابن سینا جنابلریگه عاید بولگن قصیده عینیه شرح نی که حاضر آلمان نینگ مونیخ موزه سیده سقله نه دی عبید جنابلری نینگ اثرلریدن بولگن .

اوابن سینا نینگ عربچه اثر لری نی هم فارس تیلگه ترجمه قیلگن.عبید جنابلری ابن سینا جنابلریدن بیر قنچه مدتدن کیین (1046 م) ییلده وفات قیله دی وتوغیلگن ییری بولگن جوزجان شهریده توپراققه تاپشیریله دی. بوگون مذکور شهرنینگ مرکزیده جایلشگن اوشبو اولوغ انسان آتیگه تیگیشلی بیر مدرسه قوریلگن.

سلجوقیلر دوری

ظهیرالدین فاریابی   

الاجل صدرالحکما ابوالفضل ظهیرالدین طاهر بن محمد فاریابی اولوغ متفکر ،بیلیمدان و شاعر اوغانستانینگ شمالیده جایلشگن فاریاب ولایتی نینگ شیرین تگاپ اولوسوالیگیده دنیاگه کیلگن. باشلنغیچ اوقولینی توغیلگن ییری بولگن فاریابده اوقوگندن کیین نیشاپورگه باره دی . نیشاپور حاکمی بولگن طغانشان بن موید آی آبه بیلن یخشی مناسبتلر قوره دی. 1186 م ییلیده اسپا هان گه بارگن فاریابی جنابلری اوشه پیت نینگ قاضی سی بولگن صدرالدین خجندی بیلن یخشی روابطلر قوریب خدمت قیله دی89 11 ینچی میلادی ییلده مازندران گه سفر قیله دی اوندن کیین ایسه آذربایجانگه بارگن فاریابی جنابلری آته بیک نصرالدین جنابلری نینگ درباریده ایشگه کیردی و عمری نینگ اخیریگه چه اوشه ییرده قاله دی.  ظهیرالدین جنابلری، سلطان  نصرالدین قزل ارسلان جنابلری نینگ درباریده بولگن پیتلریده مذکور شخص طرفیدن بویوک مکافاتلر گه سزاوار تنیله دی. ظهیرالدین جنابلری عمری نینگ اخیرگی پیتلریده دربار ایشلریدن اوزاقله شه دی و 1202 ینچی میلادی ییلده وفات قیله دی. اونینگ مزاری حاضرگی ایران اولکه سی نینگ تبریز ولایتی نینگ سرخاب منطقه سیده خاقانی جنابلری نینگ مقبره سی نینگ یانیدن توپراققه تاپشیریله دی. ظهیرالدین جنابلری نینگ اسمیگه مسمی بولگن زیارت حاضرگی فاریاب ولایتی نینگ شیرین تگاپ منطقه سیده  بولیب بوتون انسانلر طرفیدن زیارت قیلیندی.  او حیاتده بولگن پیتیده اوزیدن بویوک اثرلر قوییب کیتگن . اونینگ اینگ مشهور اثرلریدن بیری 6000لیک بیتدن عبارت بولگن دیوانی بوله دی ظهیرالدین فاریابی جنابلری قصیده و غزل هم یازگن ،بولردن تاشقری نجوم علمیده هم رساله یازگن.

 

ظهیر فاریابی جنابلریگه عاید بولگن شعر

یا میخواره مادی قدح باده به دست                    با حریفان ز خرابات برون آمد مست

به در میکده بگذشت و صلایی در داد               سر خم را بگشاد و در غم را در بست

دل هر دیو دل ازما که بدید آن مه را                گشت دیوانه و آشفته و زنجیر گست

پشت بر صومعه کردیم و سوی بتگده روی     خرقه را پاره بکردیم و همه تو به شکست

 

تیموریلر دوری

عطایی یا اتایی بلخی

مولانا عطایی یا اتایی بلخی یا اتالی بلخی ، بلخ نینگ تورکمن شاعرلریدن بولگن. نوایی جنابلری نینگ ایتیشیگه کوره او مولانا اسماعیل اتایی بلخی نینگ  فرزندلریدن بولیب اینگ بویوک شخصیتلریدن بیری و بلخده یشه گن . عطایی جنابلری نینگ شعرلری اوشه پیتده بویوک شهرت  تاپگن. نوایی حضرتلری قافیه لی شعرلری نی نقد ایتیب  اونی پروا سیز دیب اته گن . عطایی جنابلری نینگ مقبره سی بلخده و اوزیدن 260 غزللی دیوانی نی میراث قویگن .

شیبانیلر دوری

ابن یمین شبرغانی

آگاهی یا مولانا اکه ابن یمین شبرغانی شاعر،متصوف و بیلیمدان ، 1600میلادی ییل نینگ باشلریده بوگونکی شبرغان شهریده دنیاگه کیله دی. او شبرغانده هنوز هم فعالیت کورسته یاتگن ابن یمین مدرسه سیده  اوقوچی صفتیده ایش آلیب باره دی . تحفه الزایرین جنابلری نینگ ایتیشیچه او شیخ میر خورد بیدی سمرقندی حضرتلری نینگ تقدیریگه سزاوار بولگن و بحرالاسرار جنابلری اونی شیخ المشایخ المتاخرین حضرت مولانا اکه شبرغانی دیب یاد قیله دی و بعضا هم بلخده اقامت قیلگنی نی قید ایته دی. او تعطیل کونلریده سرپل نینگ شاه توت تومانیده حیات کیچیردی . بحرالاسرار اونینگ وفات کونینی 1623 ینچی ییل دیب قید ایتگن بولسه هم باشقه تاریخچیلراونینگ وفات تاریخینی 1594و یا 1598 ینچی میلادی ییلده دیب یازگنلر. شبرغانی جنابلری، شبرغان شهری نینگ غربیده جایلشگن اوز مدرسه سیده توپراققه تاپشیریله دی.ابن یمین جنابلری حیاتده بولگن پیتیده اوزیدن بویوک اثر لر قوییب کیتگن اونینگ اینگ بویوک اثرلریدن بیری 2489بیتلی دیوانی بوله دی. بو دیوان بیرینچی مرتده مرحوم عبدالرشید جوهری جنابلری نینگ اهتمامی بیلن 1985 ینچی ییلده چاپدن  چیقه دی. اوشبو دیوان اوغانستان نینگ شمالی منطقه لریده (جنوبی تورکستانده) هلی هم مدرسه لرده درسلیک طفتیده اوقوچیلرگه اوقیتیلماقده. ابن یمین جنابلری نینگ باشقه اثرلریده بیری ایسه اونینگ اوزی یازگن و336 مثنویدن عبارت بولگن ایتدی مجلس اثری بوله دی .اوشبو اثر حرمتلی دوکتور محمدیعقوب واحدی جنابلری طرفیدن آریانا مجله سیده چاپ بوله دی.

 

ابن یمین جنابلریگه عاید بولگن شعر

ای می عشق بیفزای چنان مستی ما                      که برد از سر ما داعیه مستی ما

گر باد از شرف جذب اگر دریابد                        که برد بر فلک این گرد ره مستی ما

شاهباز ملکوتیم و ازین شهر نه ایم                      زان سر زلف سزد قصه پابستی ما

گر به جای غم او سینه به ناخن کندیم                   تا دهد شهره چو فرهاد ز بر دستی ما

دورکن ،،ابن یمین،،از نظر این نقش وجود             تا که روشن کند این صورت خود درستی ما

اشترخانیلر دوری

محوی قیصاری

مولانا نعمت الله محوی اوغانستان تورکلری نینگ شاعرلریدن بولیب بوگونکی فاریاب ولایتی نینگ قیصار اولوسوالیگیده دنیاگه کیله دی. او یاشلیک پیتلریده قیصاراولوسوالیگی  نینگ خواجه کنتی قشلاغی  شیخ لاسلامیان سلسله سی نینگ سرکرده سی بولگن حرمتلی خدای بیردی اوغلی شیخ الاسلام اسلام جنابلری نینگ قوینیدن درس آله دی. کیینچه لیک خدای بیردی جنابلری نینگ اورنینی آلگن محوی  جنابلری 1798 ینچی میلادی ییلده  هرات شهریده کرخ اسملی مسجد نی قوره دی . مولانا نعمت الله محوی جنابلری غزلیات، مثنوی و مستزاد دن ترکیب تاپگن  دیوانی نی میراث قویگن .بعضی تدقیقاتچیلر قیصاری جنابلری نی غزل یازیشده خواجه حافظدن و بابا مشربدن و مثنوی یازیشده ایسه مولوی بلخی جنابلریدن تاثیرلنگنی نی قید ایتگن لر.

 

محوی قیصار جنابلریگه عاید بولگن شعر

شادباش ای دل که فصل نو بهار آمد پدید                دی گذشت و موسم سیر عذار آمد پدید

شب به پایان رفت،صبح صادق از مشرق بتافت         ظلمت شب در گذشت آنک نهار آمد پدید

ای گدا از مفلسی دلخسته و غمگین مشو                 از سوی مشرق چنان صاحب قرار آمد پدید

کج کله،زرین کمر،در هر دو عالم بینظیر                این چنین در ملک جان چابکسوار آمد پدید

اوغانستان حکومتی قوریلگندن کیین (1747م) دن حاضرگه چه یشب کیلگن اوغانستان تورک شاعرلریمیز

منشی علی رضا خان

منشی علی رضا شاه، محمد فیروز شاه اوغلی 1873 ینچی میلادی ییلده اوغانستان نینگ فاریاب ولایتیگه تیگیشلی بولگن اشپار منطقه سیده دنیاگه کیلدی. او باشلنغیچ  مکتبنی توغیلگن ییری بولگن اشپارده اوقیدی کیینچه لیک یازوچیلیکگه باشله گن رضا خان جنابلری میمنه مجلسی نینگ مشاوری صفتیده 18 ییل ایش آلیب باردی .عربچه دن فاسچه گه اوگیرتیریلگن اشرف الاخلاق رساله سی رضا جنابلری نینگ دیوانلریدنی بیری بولگن و شو نینگدیک تحغه عزیزی اسملی رساله هم رضا جنابلریگه عاید او بو بویوک اثرلرنی یازگندن کیین 1954 میلادی ییلده وفات قیلگن .

 

منشی علی رضا خان جنابلریگه عاید بولگن شعر

زین باغ همچولاله به داغی رمیده رو        خون در جگر نما و قبای دریده رو

درمان بود ز درد به دارالشفای عشق        خواهی علاج خویش به دردی تپیده رو

در منزلی که ره بود آن جازجان ودل       سد ره است فکرتن تو،جریده رو

خواهی که سیر تو برسد تا به آسمان        بر خود ندیده همچو نگاهی ز دیده رو

میر احمد قلی خان راجی  

اوغانستان نینگ اینگ ییریک و استعدادلی شاعرو یازوچیلریدن بولگن و عینی حالده میمنه نینگ امیرلریدن بولگن امیر دلاور خان نینگ اوغلی ، میر احمد قلی خان  1882 میلادی ییلده میمنه ده توغیله دی. اوشه پیت نینگ بلخ والی سی بولگن سردار اسحاق خان امیر عبدالرحمن خان گه  قرشی اسیان قیلگنیده اسیانلرنینگ آلدینی آلیش اوچون امیر عبدالرحمن خان، امیر دلاور خاننی پایتخت کابلگه تبعید قیله دی و سیاسی نظارتگه توتیله دی. امیر دلاور خان بیر قنچه مدتدن کیین کابلده وفات قیله دی ومیر احمد قلی خان ایسه آنه سی بیلن کابده یشه یدی. بیر قنچه مدت کابل نینگ ده اوغانان مکتبیده اوقوچی صفتیده ایش آلیب باره دی . اوشه پیت نینگ حکومتی طرفیدن اوز دیاری بولگن فاریابگه قیتیش ایزنی بیریلگنیده فاریابگه قیتیب باره دی . میر احمد قلی خان جنابلری فاریابگه بارگنیده فرهنگی ایشلریگه دوام بیره دی وفاریاب نینگ ایلک عصری لیسه سی بولگن همت لیسه سی نینگ بنیادی نی قوروب و مذکور لیسه ده اوقوچی صفتیده ایش آلیب باره دی . اوغانستان تاریخی و اوغانستان تورکلری اوچون بوبوک مجادله بیرگن ابوالخیر خیری و نظر محمد خان نوا جنابلری میر احمد قلی خان راجی جنابلری نینگ اوغیللری بوله دی.

راجی جنابلری 1923 ینچی میلادی ییلده وفات قیله دی . حیاتده بولگن پیتلریده  فارسچه و اوزبیکچه تیلریده شهر و مقاله لر یازدی اونینگ اینگ بویوک اثرلریدن بولگن و عینی حالده اوغانستان تاریخی نی و او اوشه پیتده بولیب اوتگن سیاسی حادثه لرنی بیان ایته یاتگن واونینگ اوز قلمی بیلن یازیلگن راجی جنابلری نینگ خاطره لری (سنگلاخگه سفری) ناملی  اثری بوله دی .مذکور اثرکینچه لیک راجی جنابلری نینگ اوغلی بولگن ابوالخیر خیری جنابلری طرفیدن چاپ بوله دی . راجی جنابلری نینگ باشقه اثرلریدن بیری ایسه اوغانستان وصفیگه بولگن 250 بیتلیک مثنوی منظومه سی بوله دی.

 

میر احمد قلی خان جنابلریگه عاید بولگن شعر

ببال ای وطن حبذا خاک ما                          ببال ای تو خاک طربناک ما

همه جود و مردانه گی خاص توست               جهان جمله مرهون اشخاص توست

وطن ای گلستان افغانستان                          وطن ای به خوبی عروس جهان

وطن ای که در عهد کوشانیت                      زتو تازه شد رسم انسانیت

سید صدیق خان گوهری بلخی

سید محمد عثمان خان اوغلی سید صدیق خان گوهری بلخی 1886 ینچی میلادی ییلده بلخده دنیاگه کیله دی. بلخی جنابلری باشلنغیچ مکتب نی بلخ نینگ بویویک استادلری وشاعرلریننیگ قوینیده اوقییدی. (1880-1901) امیر عبدالرحمن خان نینگ امری بیلن عایله سی بیلن بیرلکیده کابلگه تبعید بوله دی و امیر حبیب الله خان زمانیده ایسه قیته باشدن توغیلگن ییری بولگن بلخگه قیتیب باره دی. بلخی جنابلری طب ، فلسفه، حکمت، و ادبی علوم ساحه لریده اوقگندن کیین مزار شریف نینگ ریس باشی مدرسه سیده اوقوتوچی صفتیده ایش آلیب باره دی. 1953 ینچی میلادی ییلده حجگه سفر قیلگن پیتیده مدینه ده وفات قیله دی و جنت البقیعده توپراققه تاپشیریله دی. اونینگ دیوانی ایسه 8000 مینگلیک بیتدن اویشتیرلگن دیوانی بوله دی .

 

سید صدیق خان گوهری جنابلریگه عاید بولگن شعر

تا به فکر باده نوشی کام و نا کامم هنوز         حیرتم دارم مپرس ز آغازو انجامم هنوز

عشق میجوشد ز اجزای تنم تا دم زنم             سر به سر محو جنونم نیست آرامم هنوز

بحر قلزم گشته لوح سینه ام از فضل رب        پیش گوهر ناشناسان باده جامم هنوز

صبح اقبالم ولی اندر نظرهای خسان             تیره و تاریک میبینند چون شامم هنوز

 

قاری محمد اعظیم اعظیمی

شاعر، یازوچی و بلیمدان قاضی میرزا محمد اسماعیل اوغلی حرمتلی قاری محمد اعظیم اعظیمی جنابلری اوغانستان نینگ سرپل ولایتیده دنیاگه کیله دی. بعضی تاریخچیلر اونینگ توغلگن کونینی 1902 ینچی میلادی ییل دیگن بولسه هم سیما ها وواها دیگن اثر نینگ روایتیگه کوره  او 1899ینچی میلادی ییلده توغیلگن.  اعظیمی جنابلری  باله لیگیده یازیش و اوقیشنی آته سیدن اورگنه دی 12 یاشیده ایسه قرآن شریف نی حفظ قیله دی. او 1920میلادی ییلدن 1928 ینچی ییلگه قدر سرپل ولایتی نینگ مدرسه سیده باش معلم صفتیده ایش آلیب باره دی.1934 ینچی میلادی ییلدن 1942 ینچی میلادی ییلگه قدر اوغانستان نینگ ملی شوراسیده سرپل ولایتی نینگ نماینده سی بوله دی. 1943 ینچی میلادی ییلدن 1945 ینچی میلادی ییلگه قدر ایسه سرخ پارسا منطقه سی نینگ فرمانداری بوله دی و قالگن عمرینی زمیندارلیک بیلن اوتکه زه دی و 1990 ینچی میلادی ییلده ایسه حیاتدن کوز یومه دی.

اعظیمی جنابلری 1953 ینچی میلادی ییلرده شعر یازیشگه اینتیله دی. او هندی سبکیده شعر یازیب اوزیدن کاروان بیدل دیگن اثرنی میراث قویه دی . اوشبو اثر 1978 ینچی میلادی ییلده اوغانستان نینگ یازوچیلر انجمنی طرفیدن چاپدن چیقه دی .اونینگ باشقه اثر لریدن بیر ایسه تحفه العظیمیه فی قواعد المعمیه بوله دی.

 

اعظیمی جنابلریگه عاید بولگن شعر

 آه کيم سرگشته من آيديک جمالينگ دين جدا

ساکن صحرا اندوهم غزالينگ دين جدا

صبح بختيم شام اولدي خط خالينگ دين جدا

زهر دور کاميمگا شهد آب زلالينگد ين جدا

چرخ ديک قديم بوکولدي قوش هلالينگ دين جدا

مولوی محمد امین قربت

اوغانستان تورکلری نینگ شاعریلریدن بولگن غیاث الدین اعلم بخاری اوغلی حرمتلی مولوی محمد امین قربت جنابلری 1901 ینچی میلادی ییلده دنیاگه کیلگن. مولانا خسته جنابلری اونی بخاراده توغیلگن دیب یازگن بولسه ده رنگین کمان شعر توپلمی نینگ مولفلری اونینگ توغیلگن ییرینی بوگونکی اوزبیکستان نینگ باشکینتی بولگن تاشکینت شهری دیب یازگنلر. قربت جنابلری باشلنغیچ تعلیمینی اوشه پیت نینگ مشهور استادلریدن آله دی و یاشلیک چاغلریده بخارادن بوگونکی اوغانستان نینگ اولوسوالیکلریدن بولگن اندخود و یا اندخویگه  هجرت قیله دی . او مذکور اولوسواللیکنینگ بابا ولی مدرسه سیده اوقوتوچی صفتیده ایش آلیب باره دی.1945 ینچی میلادی ییلده ایسه کابلگه بارگن مولوی جنابلری کابل نینگ بسمل، نزیهی،خلیلی و بیتاب کبی مشهور شاعرلری و یازوچیلری بیلن تانیشه دی.  1989 ینچی میلادی ییلده وفات ایتگن قربت جنابلری اوزیدن بیر قنچه قیمت بها اثرلرنی میراث قویگن . او باشلنغیچده صا ّب شیوه سیده شعر یازگن بولسه ده کیینچه لیک بیدل شیوه سیده شعر یازیشگه باشله یدی و 5000 بیتلیک اثرینی میراث قویه دی.1995 ینچی میلادی ییلده ایسه قربت جنابلریگه عاید بولگن ،،گلشن زیبای اشعار،، دیوانی امریکا نینگ نیورک شهریده محمد امین اندخوی جنابلری طرفیدن چاپ بوله دی .اونینگ مذکوردیوانیدن تاشقری محمد نینگ باشقه انبیالرگه فضیلتی، ظهیر فاریابی نینگ انوریگه ترجیحی، بوله دی.

 

قربت جنابلریگه عاید بولگن شعر

تا سرم را به سر زلف سر و کار هست           حلقه بنده گی من ز همان تاری هست

باده از ساغر چشمت نتوان نوشیدن                نیش مژگان به دلم از پی آزاری هست 

برگ گل هم هوس مخمل نازت دارد               سیر گلشن به خیال تو اگر خاری هست

محمد رحیم شیدا

اوغانستان تورکلری نینگ مشهور شاعرو یازوچیلریدن بولگن  منشی علی رضا اوغلی حرمتلی محمد رحیم شیدا جنابلری 1921 میلادی ییلده  فاریاب ولایتی نینگ مرکزی بولگن میمنه شهریده دنیاگه کیلگن . یازیش و اوقیشنی آته سیدن اورگنگندن کیین مدرسه گه اوقیشگه کیره دی . اوقیشینی توگتگندن کیین ایسه رسمی ایشلر بیلن شغلنگن شیدا جنابلری 1950 ینچی میلادی ییلده میمنه شهری نینگ شهرداری صفتیده ایش آلیب باره دی . 1955 ینچی میلادی ییلدن 1970 ینچی میلادی ییللرگه قدراوغانستان  ملی شوراسی نینگ توقیزینچی دوریده ملی شورا عضوو و عینی حالده اوغانستان ملی شوراسی نینگ بیرینچی منشی سی صفتیده ایش آلیب بارگن شیدا جنابلری ملی شورا نینگ اونونچی دوریده ینه هم میمنه شهری نینگ نماینده سی صفتیده  تنله نه دی . 1985 ینچی میلادی ییلده وفات ایتگن شیدا جنابلری فرهنگی و سیاسی ساحه لرده بویوک فعالیت لر آلیب بارگن اونینگ اینگ مشهور اثرلریدن بیری ایسه ایککی مثنوی توپلمی بولگن ،،دو شعر شیدا،، اسملی اثری بوله دی.

 

شیدا جنابلریگه عاید بولگن شعر

کجاست می که من را عالم دگر ببرد                  به پام اگر ندوم او مرا ره سر ببرد

غم ونشاط جهان صد هزار درد سر است            بیار می که زمن جمله درد سر ببرد

گرفت محتسبم بی خبر ز میخانه                     خدا کند که به رندان کس این خبرببرد

 

مولوی عبدالرشید جوهری

اوغانستان تورک یازوچی و شاعر لریدن بولگن داملا عبدالحمید حمیدی اوغلی حرمتلی مولوی عبدالرشید جوهری جنابلری 1926 ینچی میلادی ییلده اوغانستان نینگ شبرغان شهریده دنیاگه کیلگن . مکتبنی توغیلگن شهری بولگن شبرغان شهری نینگ ابن یمین لیسه سیده اوقیگندن کیین 16 ییل شبرغان شهری نینگ جامع مسجدیده و 10 ییل ایسه آدینه مسجدید داملالیک و خطیب صفتیده ایش آلیب بارگن. روسلراوغانستاننی اشغال ایتگن پیتلرده جوهری جنابلری 10 ییلگه چه پاکستانده مهاجر بوله دی و 1992 ینچی میلادی ییلده روسلرنینگ اوغانستاننی ترک قیلگندن کیین و اوغانستانده اسلامی دولت نینگ قوریلیشدن سونگ جوهری جنابلری قیته باشدن اوغانستانگه باره دی . او جنبش حزبی نینگ ولایتی شوراسیده ریس صفتیده تعین بوله دی وعین حالده  مزار شریفده قوریلگن جهادی علما شورا سی نینگ اورین باسری صفتیده ایش آلیب باره دی . 1998 ینچی میلادی ییلده طالبلر طرفیدن اولدیرلدی. جوهری جنابلری 1951 ینچی میلادی ییلدن کیین شعر یازیشگه و ادبی تحقیلرگه باشله یدی اونینگ یازگن مقاله لری و شعر لری اولکه نینگ ایرم ژورناللریده چاپ بوله دی . اونینگ  شعرلری عرفانی و اجتماعی قالبلرده بولیب و مقاله لری ایسه عمومه تاریخی ساحه لرده بوله دی.

اونینگ یازگن بهالی اثرلری خراسان فانوسی و یا جوهری دیوانی، اسلام نینگ اجتماعی فلسفه سی، محمدیه مولودی، انقلاب نینگ مد و جذری، رشیدیه تورکی فارسی فرهنگی، اوزبیکچه آته سوزلری، مولدیه رساله سی، حج سفر نامه سی ، الالی تذکره سی ، شیطان قاموسی، ابن یمین  شبرغانی دیوانی  بوله دی .

فلک به شام و سحرجز غمم نصیب نکرد            دعا کنید زمن شام و این سحر ببرد

نوش تو نیش که دیده ست در این دیر کهن        غنچه گل به چمن در گره خاری هست

نورالله طالقانی

نورالله طالقانی جنابلری 1939 ینچی میلادی ییلده تخار ولایتی نینگ مرکزی بولگن طالقان شهریده دنیاگه کیلدی. باله لیگیده آنه و آته سی وفات ایتگنی باعث بویوک قینچیلیکر بیلن  اولغه یه دی. باشلنغیچ مکتبنی توغیلگن ییری بولگن طالقانده اوقییدی  کیینچه لیک اوغانستان نینگ حرب عالی اوقی یورتیگه اوقیشگه کیره دی. 1962 ینچی ییلده اوقیشینی توگته دی و مذکور اوقولده اوقوچی صفتیده ایشگه کیرگن طالقانی جنابلری کیینچه لیک اوقولنینگ هفته لیگیده باش محرر صفتیده ایش آلیب باره دی.1969 ینچی ییلده امپریالیزم حقیده یازگن مقاله سی باعث حکومت طرفیدن ایشدن اوزاقلشتیرله دی. 1973 ینچی ییلده اورته گه کیلگن انقلابدن کیین اوغانستان حکومتیده وزیر مشاور صفتیده ایشگه کیره دی اوچ آیدن کیین دواد خان نینگ امری بیلن وظیفه سیدن اوزاقلشتیریلیب اوی حبسیگه محکوم بوله دی. داود خان نینگ حکومتی تونتریلگندن کیین طالقانی جنابلری ینه مسلکی بولگن عسکری ایشیگه باشله یدی و اوغانستان نینگ ملی دفاق وزیرلیگیده اوردو تفتیشی صفتیده ایش آلیب باره دی . ملی مبارزه دن قولینی چکمگن طالقانی جنابلری 1979 ینچی ییلده حفیظ الله خان نینگ امری بیلن توتیقله نه دی و کابل نینگ پلی چرخی قماقخانه سیده آلتی آی حبسگه محکوم بوله دی.حبسدن چیقگندن کیین ملی دفاع وزیرلیگیده، ملی دفاغ وزیرلیگی نینگ نشرات اداره سیده باش محرر صفتیده تعین بوله دی و کیینچه لیک اوغانستان حکومتی نینگ نشرات ریسی صفتیده ایش آلیب باره دی. اوغانستانده ایچ سواشلر باشلگنیدن کیین طالقانی جنابلری اوغانستاننی ترک ایته دی .

او حیاتی بویینجه یوزلبچه مقاله یازگن ،مقاله لریدن  تشقری آریای ها ، فرهنگی استعلاعاتی نوین ظهور اوزبیکچه در تاریخ دیگن اثرلرنی اوزیدن میراث قویگن 

بویوک شاعر، عالم، یازوچی، و دولت اربابی ظهیرالدین محمد بابر نی ایسلش وحرمتلش مراسمی مناسبتی  بیلن تورکیه نینگ انقره شهریده اوغانستان یاشلر جنبشی طرفیدن کنفرانس حاضر لندی. اوشبو کنفرانسده اوغانستانلیک اوقوچیلریدن تشقری تورکیه ده اوقیاتگن تورک اوقوچیلری و چیت ایللک اوقوچیلر هم  قتنشگن ایدی. محفل نینگ باشلنغیچ نطقینی غازی یونیورسیتیسی اقتصادی و اداری بیلیملر فکولتیسی باشقروچیسی حرمتلی قادیر اریجی بیان ایتدی. ظهیرالدین محمد بابر حضرتلریدیک اولوغ متفکر، شاعر،عالم،یازوچی،دولت آدمی نینگ توغیلگن کونی نی نشانلش و بو کوننی تورکیه حکومتی باشقروچیلری تامانیدن نشانلنیشی کیرک ایکن، اوغانستانلیک اوقوچیلری تامانیدن نشانلنیشی بیزلرنی فخرلنتیردی دید اریجی جنابلری بیان ایتگن اوز نطقیده.  شونینگدیک تورک اوجاقلری نینگ عمومی منشیسی بولگن اورحان قونجو جنابلری سوزگه چیقیب ظهیرالدین بابر حضرتلری شخصیتی  و اونینگ ایجادیاتی حقیده سوز یوریتیب اوغانستانلیک اوقوچیلردن شوندی اولوغ کوننی حاضرلگنلری اوچون منتدارچیلیک بیلدیردی . اوغانستان یاشلر جنبشی تورکیه نماینده سی بولگن گلب الدین مرادی محفلگه قتنشگن و محفل نینگ اویشتیریلیش اوچون یاردم قیلگن غازی یونیورسیتیی اقتصادی و اداری بیلیملر فکولتیسی باشقروچیسی حرمتلی قادر اریجی و تورک اجاقلری نینگ منشیسی بولگن اورحان قونجیدن منتدارچیلیک بیلدیریب بابالریمیزنی و خاصا تورک دنیاسی اوچون بویوک مجادله لر بیرگن ظهیرالدین محمد بابر دیک اولوغ شخصیتلر نینگ توغیلگن کونینی نشانلش بیز ایگیتلرنینگ بورجی دیدی .محفل جریانیده غازی یونیورسیتیسی اجتماعی بیلیملرانستیتوسی مدیر اورینباسری حرمتلی دوکتور التان چتین سوزگه چیقیب بابر حضرتلر نینگ حیاتی و اونینگ ایجادیاتی تورک دنیاسی اوچون بجرگن فعالیتلری حقیده سوز یوریتدی محفل نینگ رونقلشی اوچون اورته آسیادن کیلگن خواننده لر و رقاصه لر نینگ کورستگن نمایش و شونینگدیک اوغانستان اوقوچیلری تمانیدن تیارلنگن تیاتر نمایشی هم بولیب اوتدی . محفلده آلپ تیمور تورانی طرفیدن حاضرلنگن اوغانستان تورک یازوچیلر و شاعرلری دیگن کتاب هم نمایشگه قویلگن اید که اوشبو کتاب محفلگه قتنشگن بوتون مهمانلرگه ترقتیلدی . مذکور کتاب اوزبیکچه و تورکجه تیللریده بولیب اوغانستانده ایرم تاریخلرده فعالیبت کورستگن شاعر،یازوچی وعینی دمده سیاسی فعالیتلر آلیب بارگن شخصیتلریمیزنینگ بیوگرافیسی او اولرنینگ میراث قویگن اثرلری حقیده یازیلگن . کتاب نینگ بیر قنچه خطاسی بارلیگینی بیله میز اما بوبیر باشلنغیچ بولسین دیب یازدیک . نظر و انتقادلرینگیزنی کوتوب توره میز  

کتابنی اوقیش اوچون منه بو لینکگه مراجعت قیلینگ  

 http://www.yashlar.net/others/booklet.html

 

ظهیرالدی محمد بابر

 

بویوک شاعر، عالم، یازوچی، و دولت اربابی ظهرالدین محمد بابر نی ایسلش وحرمتلش مراسمی مناسبتی  بیلن تورکیه نینگ انقره شهریده اوغانستان یاشلر جنبشی طرفیدن  کنفرانس حاضر لنه دی.

اوشبو کنفرانسگه قتنشگه ی سیز امیدی ایله.

تاریخ:۲۶/۰۳/۲۰۱۰

آدرس: غازی یونیورسیتیسی 100 ینچی ییل سالونی- بیش اویلر- انقره-  تورکیه

کنفرانسده :

1. آچیلیش نطقی

2.    بابر شاه حقیده تیارلنگن ویدیو لوحه نمایشی

3.    تورکمن خلق اویینی

4.    کنفرانس( ظهرالدین محمد بابر و 16 ینچی عصرده تورک دنیاسی )

دوکتور التان چتین(غازی یونیورسیتیسی اجتماعی بیلیملرانستیتوسی مدیر اورینباسری ) 

5.    ظهیرالدین محمد بابر نینگ شعرلریدن

6.    اوزبیک خلق اویینی

7.    تورکستان چالغولریدن بولگن دومبوره

8.    قازاق خلق اویینی

9.    قرغیز خلق اویینی

10.  اوغانستانلی اوقوچیلر تمانیدن حاضرلنگن تیاترو نمایشی

11.  مراسم اداغی

12. آوقت

 

ابو عبید جوزجانی بن محمد الجوزجانی                                                  

ابو عبید جوزجانی بن محمد الجوزجانی اوغانستان نینگ جوزجان منطقه سیده دنیاگه کیلگن . تورکلر نینگ اینگ مشهور یازوچی و تدقیقاتچی لریدن بولگن عبید جوزجانی مکتب نی توغیلگن شهری بولگن جوزجانده اوقییدی کیینچه لیک اوشه پیت نینگ مشهور بیلیمدانلریدن بولگن ابن سینا جنابلریدن درس آلیب اینگ استعدادلی اوقوچیلریدن بیری بوله دی. عبید جنابلری، استادی بولگن ابن سینا جنابلری نینگ کوپینجه کتابلری نی هم تالیف قیلگن و شونینگ دیک اونینگ حیاتی حقیده بیر قنچه مقاله هم یازگن شفا آتلی دیباچه هم اونینگ اثری. عبید جنابلری بیر قنچه رساله نی زمان و خسوف و کسوف حقیده یازگن . شونینگ دیک الافلاک، هندسه ده بیر رساله، ابن سینا جنابلریگه عاید بولگن قصیده عینیه شرح نی که حاضر آلمان نینگ مونیخ موزه سیده سقله نه دی عبید جنابلری نینگ اثرلریدن بولگن .

اوابن سینا نینگ عربچه اثر لری نی هم فارس تیلگه ترجمه قیلگن.عبید جنابلری ابن سینا جنابلریدن بیر قنچه مدتدن کیین (1046 م) ییلده وفات قیله دی وتوغیلگن ییر بولگن جوزجان شهریده توپراققه تاپشیریله دی. بوگون مذکور شهرنینگ مرکزیده جایلشگن اوشبو اولوغ انسان آتیگه تیگیشلی بیر مدرسه قوریلگن.

ظهیرالدین فاریابی   

الاجل صدرالحکما ابوالفضل ظهیرالدین طاهر بن محمد فاریابی اولوغ متفکر ،بیلیمدان و شاعر اوغانستانینگ شمالیده جایلشگن فاریاب ولایتی نینگ شیرین تگاپ اولوسوالیگیده دنیاگه کیلگن. باشلنغیچ اوقولینی توغیلگن ییری بولگن فاریابده اوقوگندن کیین نیشاپورگه باره دی . نیشاپور حاکمی بولگن طغانشان بن موید آی آبه بیلن یخشی مناسبتلر قوره دی. 1186 م ییلیده اسپا هان گه بارگن فاریابی جنابلری اوشه پیت نینگ قاضی سی بولگن صدرالدین خجندی بیلن یخشی روابطلر قوریب خدمت قیله دی89 11 ینچی میلادی ییلده مازندران گه سفر قیله دی اوندن کیین ایسه آذربایجانگه بارگن فاریابی جنابلری آته بیک نصرالدین جنابلری نینگ درباریده ایشگه کیردی و عمری نینگ اخیریگه چه اوشه ییرده قاله دی.  ظهیرالدین جنابلری، سلطان  نصرالدین قزل ارسلان جنابلری نینگ درباریده بولگن پیتلریده مذکور شخص طرفیدن بویوک مکافاتلر گه سزاوار تنیله دی. ظهیرالدین جنابلری عمری نینگ اخیرگی پیتلریده دربار ایشلریدن اوزاقله شه دی و 1202 ینچی میلادی ییلده وفات قیله دی. اونینگ مزاری حاضرگی ایران اولکه سی نینگ تبریز ولایتی نینگ سرخاب منطقه سیده خاقانی جنابلری نینگ مقبره سی نینگ یانیدن توپراققه تاپشیریله دی. ظهیرالدین جنابلری نینگ اسمیگه مسمی بولگن زیارت حاضرگی فاریاب ولایتی نینگ شیرین تگاپ منطقه سیده  بولیب بوتون انسانلر طرفیدن زیارت قیلیندی.  او حیاتده بولگن پیتیده اوزیدن بویوک اثرلر قوییب کیتگن . اونینگ اینگ مشهور اثرلریدن بیری 6000لیک بیتدن عبارت بولگن دیوانی بوله دی ظهیرالدین فاریابی جنابلری قصیده و غزل هم یازگن بولردن تاشقری نجوم علمیده هم رساله یازگن.

عطایی یا اتایی بلخی

مولانا عطایی یا اتایی بلخی یا اتالی بلخی ، بلخ نینگ تورکمن شاعرلریدن بولگن. نوایی جنابلری نینگ ایتیشیگه کوره او مولانا اسماعیل اتایی بلخی نینگ  فرزندلریدن بولیب اینگ بویوک شخصیتلریدن بیری و بلخده یشه گن . عطایی جنابلری نینگ شعرلری اوشه پیتده بویوک شهرت  تاپگن. نوایی حضرتلری قافیه لی شعرلری نی نقد ایتیب  اونی پروا سیز دیب اته گن . عطایی جنابلری نینگ مقبره سی بلخده و اوزیدن 260 غزللی دیوانی نی میراث قویگن .

ابن یمین شبرغانی

آگاهی یا مولانا اکه ابن یمین شبرغانی شاعر،متصوف و بیلیمدان ، 1600میلادی ییل نینگ باشلریده بوگونکی شبرغان شهریده دنیاگه کیله دی. او شبرغانده هنوز هم فعالیت کورسته یاتگن ابن یمین مدرسه سیده  اوقوچی صفتیده ایش آلیب باره دی . تحفه الزایرین جنابلری نینگ ایتیشیچه او شیخ میر خورد بیدی سمرقندی حضرتلری نینگ تقدیریگه سزاوار بولگن و بحرالاسرار جنابلری اونی شیخ المشایخ المتاخرین حضرت مولانا اکه شبرغانی دیب یاد قیله دی و بعضا هم بلخده اقامت قیلگنی نی قید ایته دی. او تعطیل کونلریده سرپل نینگ شاه توت تومانیده حیات کیچیردی . بحرالاسرار اونینگ وفات کونینی 1623 ینچی ییل دیب قید ایتگن بولسه هم باشقه تاریخچیلراونینگ وفات تاریخینی 1594و یا 1598 ینچی میلادی ییلده دیب یازگنلر. شبرغانی جنابلری، شبرغان شهری نینگ غربیده جایلشگن اوز مدرسه سیده توپراققه تاپشیریله دی.ابن یمین جنابلری حیاتده بولگن پیتیده اوزیدن بویوک اثر لر قوییب کیتگن اونینگ اینگ بویوک اثرلریدن بیری 2489بیتلی دیوانی بوله دی. بو دیوان بیرینچی مرتده مرحوم عبدالرشید جوهری جنابلری نینگ اهتمامی بیلن 1985 ینچی ییلده چاپدن  چیقه دی. اوشبو دیوان اوغانستان نینگ شمالی منطقه لریده (جنوبی تورکستانده) هلی هم مدرسه لرده درسلیک طفتیده اوقوچیلرگه اوقیتیلماقده. ابن یمین جنابلری نینگ باشقه اثرلریده بیری ایسه اونینگ اوزی یازگن و336 مثنویدن عبارت بولگن ایتدی مجلس اثری بوله دی .اوشبو اثر حرمتلی دوکتور محمدیعقوب واحدی جنابلری طرفیدن آریانا مجله سیده چاپ بوله دی.

محوی قیصاری

مولانا نعمت الله محوی اوغانستان تورکلری نینگ شاعرلریدن بولیب بوگونکی فاریاب ولایتی نینگ قیصار اولوسوالیگیده دنیاگه کیله دی. او یاشلیک پیتلریده قیصاراولوسوالیگی  نینگ خواجه کنتی قشلاغی  شیخ لاسلامیان سلسله سی نینگ سرکرده سی بولگن حرمتلی خدای بیردی اوغلی شیخ الاسلام اسلام جنابلری نینگ قوینیدن درس آله دی. کیینچه لیک خدای بیردی جنابلری نینگ اورنینی آلگن محوی  جنابلری 1798 ینچی میلادی ییلده  هرات شهریده کرخ اسملی مسجد نی قوره دی . مولانا نعمت الله محوی جنابلری غزلیات، مثنوی و مستزاد دن ترکیب تاپگن  دیوانی نی میراث قویگن .بعضی تدقیقاتچیلر قیصاری جنابلری نی غزل یازیشده خواجه حافظدن و بابا مشربدن و مثنوی یازیشده ایسه مولوی بلخی جنابلریدن تاثیرلنگنی نی قید ایتگن لر.

منشی علی رضا خان

منشی علی رضا شاه، محمد فیروز شاه اوغلی 1873 ینچی میلادی ییلده اوغانستان نینگ فاریاب ولایتیگه تیگیشلی بولگن اشپار منطقه سیده دنیاگه کیلدی. او باشلنغیچ  مکتبنی توغیلگن ییری بولگن اشپارده اوقیدی کیینچه لیک یازوچیلیکگه باشله گن رضا خان جنابلری میمنه مجلسی نینگ مشاوری صفتیده 18 ییل ایش آلیب باردی .عربچه دن فاسچه گه اوگیرتیریلگن اشرف الاخلاق رساله سی رضا جنابلری نینگ دیوانلریدنی بیری بولگن و شو نینگدیک تحغه عزیزی اسملی رساله هم رضا جنابلریگه عاید او بو بویوک اثرلرنی یازگندن کیین 1954 میلادی ییلده وفات قیلگن .

میر کلام امیر علی شیر نوایی حضرت لری نینگ 569 نچی توغیلگن کونی 2010 ده اروپا نینگ فرهنگ باشکینتی تنلنگن تورکیه نینگ استبول شهریده بیر قطار اوغانستانلیک اوقوچیلر تمانیدن نشانلندی.اوشبو محفلده اوغانستانلیک اوقوچیلریدن تاشقری تورکیه ده تعلیم کوره یاتگن و ایری اولکه لردن کیلگن (قزاقستان، تورکمنستان، اوزبیکستان، مغولستان، کوریا، آذربای جان) اوقوچیلری وشونینگ دیک تورکیه ده یشه یاتگن کوچمن یورتداشلریمیز و استبول یونیورسیته سی فن و ادبیات فکولته سی شرق شناسلیک بولیمی  اوقوتوچیلری هم قتنشگن ایدی.

محفل ایککی دولت ملی مارشلری نینگ قوییشی بیلن باشله دی . محفل نینگ باشله نیش نطقینی تورکیه نینگ حکومت داییره سیده  بیر مدت وزیر بولگن احد اندیجان نجابلری بیان . اندیجا جنابلری میر کلام امیر علی شیر نوایی نینگ توغیلگن کونینی اوغانستانلیک اوقوچیلر تمانیدن نشالنگنب اوچون خرسندچیلیک بیلدیریب نوایی و نوایی ایجادیاتی حقیده سوز یوریتدی . نوایی نه تنها شاعر بلکه اوشه پبیت نینگ اینگ کوچلی دولت آدمی بولگنلیگینی اورغوله گن اندیجان جنابلری سیاست دنیاسیده هم بویوک ایشلرنی عملگه آشیرگن دیدی.  محفل جریانیده اوغانستانلیک اوقوچیلری تمانیدن حاضرلنگن نوایی حضرت لری نینگ ثمره لی حیاتی و اونینگ اثرلری حقیده  بولگن ویدیو لوحه نمایشگه قوییلدی  شونینگدیک ینه هم اوغانستان اوقوچیلریدین بولگن مصطفی کمال نواییگه عاید بولگن  شعرنی اوقیدی. استنبول یونیورسیته سی فن و ادبیات بولیمی اوقوتوچیلری اوز نوبتی بیلن نوای نینگ حیاتی و اونینگ بجرگن ایشلری حقیده سیمینارگه قتنشگن مهمانلرگه معلومات بیردی. اوقوتوچیلر عموما نوایی نینگ اینگ مشهور کتابی بولگن محاکمه لغاتین  حقیده سوز یوریتیب تورک تیلی نینگ اورته دن کییته یاتگن بیر پیتده نوایی ینه بیر مرتده تورک تیلی نینگ نی قدر کوچلی بولگنلیگینی مذکور کتاب نینگ یازیشی بیلن اثبات له دی دیلر . محفل اخیریده تورکیه ده یاشلرجنبشی نینگ ریسی بولگن گلب الدین مرا دی یاشلر جنبشی نینگ  معنوی آته سی حرمتیلی ستر جنرال عبدالرشید دوستم  جنابلری نینگ پیامی نی اوقیدی. محفلده نه تنها نوایی حضرت لری  نینگ حقیده سوز یوریتیلدی بلکه اوغانستان تورکلری نینگ ملی کلتور و فرهنگی نی انله تایاتگن اوغانستان ملی کییم لری هم نمایشگه قویلگن ایدی که محفلگه قتنشگن مهمانلر نمانیدن خرسندچیلیک بیلن قرشیلندی .محفل اوغانستان صنعتکارلری و اشوله چیلری نینگ اشوله لری و دنبوره نینگ سیسلنیشی بیلن نهایه سیگه ایتد.

 

 

یازوچیلر: سوزان استينل،استفن كوبس و برژيت ايزنلوفل 

ترجمه: آلپ تیمور تورانی

 

دنیا روزنامه لرینینگ تاریخی 

بوکونلرده او هر ییرده موجود

 

بوگونکی کونده لیک خبر ویا روزنامه حقیده بیلمه گن انسان یوقدیر ،

دنیانینگ هر ییریده و هر ساحه سیده کوچه ده ، بازارده حتی کی اوییمیز نینگ اینگ یقینیده جایلشگن بقالده هم اونی تاپسه بوله دی.

دنیانی اوزگرتیرگن و انسانلرگه اینگ حقیقی خبرلرنی ایتکزیب اولرنی دنیاده صادر بولیب تورگن واقعه لردن آگاه لنتیریب کیلگن بوگونکی روزنامه ایلک مرتده 1605 نچی ییلده استراسبورگتده(1600 نچی ییلرده مستقل بیر جمهوریت )  اوز فعالیتیگه باشله یدی. روزنامه ایجاد چیسی جون کارلس(Johann carulos)  روزنامه نینگ انسانلر حیاتیگه بویوک تاثیری بارلیگیدن خبرسیز بولگن حالتده ریلیش آتلی روزنامه نی یازیب چیقه دی .

ریلیش یونانچه کلیمه سی بولیب گزارش بیریش معنی سینی افاده قیله دی ، جون مذکور اسیمنی اوز روزنامه سیگه تنله یدی شونینگدیک ریلیش دنیانینگ ایلک روزنامه سی صفتیده اوز ایشیگه باشله یدی.

تدقیقاتچیلرریلیش نینگ دنیا بوییچه مشهور بولیشینی و ایلک روزنامه صفتیده قبول قیلینیشینی اوچ فکتورگه باغلیق دیب بیله دیلر.

1-   دنیانده هلی روزنامه ایجاد بولمه گن حالده ریلیش روزنامه سی عامه وی بولیب بوتون انسان لرگه خبر ایتکزیب کیله دی.

2-   ریلیش موضوعی بیر روزنامه بولگنی اوچون بوتون خبرلری موضوعلر آستیده بولیب عموما موضوعی خبرلرنی چیقریشگه حرکت قیله دی .

3-    روزنامه نینگ اوزون مدتگه چه فعالیت آلیب بارگنی بوله دی .

تدقیقات چیلر مذکور فکتورلرنی ریلیش نینگ بیرینچی روزنامه صفتیده قبول بولگنلیگیگه دلیل کیلتیرگنلر .

 

ریلیش دنیا نینگ ایلک روزنامه سی

ریلیش دنیانینگ بیرینچی روزنامه سی صفتیده 70 ییل گه چه اوز فعالیتیگه دوام بیره دی اما ریلیش نینگ فعالیتی بوگونکی گه زیته لر دیک قولای بولمه گن اوشه پیتده درکچی بولمه گنی باعث پوسته چیلردی درکچی صفتیده ایش آلر ایکن لرپوسته چیلر ایری انسان لر بیلن روابطده بولگنی اوچون گه زیته مرکزلری اولردن مخبر صفتیده ایش آلیب اولرنینگ اییشتگن و یا کورگن لرینی سانسور قیلمسدن باستیرر ایکنلر.

ریلیش نینگ فعالیتیدن بیر قنچه مدتدن کیین روزنامه لرنینگ فعالیت لری باشقه اولکه لرده هم نمایان بوله ویره دی .

 

فرانسه نینگ بیرینچی روزنامه سی

فرانسه نینگ بیرینچی روزنامه سی گه زیت (Gazette) اسمی بیلن ایلک مرتده 1631 نچی ییلده اوز فعالیتیگه باشله یدی.

 

انگلیس نینگ بیرینچی روزنامه سی

باشقه اولکه لرده روزنامه باستیریلر ایکن 1600 نچی ییلرنینگ اینگ کوچلی امپیریه لریدن بولگن انگلستان 1665 نچی ییلده آکسفورد (      (Gazeette Oxfordروزنامه سینی چیقه ره دی مذکور روزنامه کیینچه لیک اسمینی لندن روزنامه سیگه اوزگرتیره دی.

سوییدن نینگ ایلک روزنامه سی

سوییدن روزنامه سی بیرینچی مرتده(Och Inrikes Tidningar Post) آتی بیلن 1645 نچی ییلده باستریله دی مذکور روزنامه دنیانینگ اینگ قدیمی روزنامه لریدن بولیب حاضرگه چه فعالیتیگه اره بیرمسدن ایشله ب  کیلما قده .

امریکا نینگ بیرینچی روزنامه سی

50 ییلدن کیین روزنامه لرنینگ فعالیتلری امریکا گه يیتیشیب باره دی .امریکا نینگ ایلک روزنامه سی پابلیک اکرنس (Public occurrences) بولیب مذکور روزنامه نینگ فعالیتلری اونچه لیک دوام ایتمه ایدی چونکی اوشه پیت نینگ  حکمدارلری تمانیدن روزنامه  ایشلری تاخته تیله دی شونینگ اوچون امریکا نینگ مدرن روزنامه لری نینگ باشله نیش تاریخی نی 1734 ینچی ییل دیب بیله دیلر بو تاریخده نیورک هفته لیگی ایشگه باشله یدی.

کانادا نینگ ایلک روزنامه سی

امریکا ده روزنامه نینگ چاپ بولیشیدن 18 ییل سونگره روزنامه لرنینگ فعالیتی اونینگ قوشنیسی بولگن کانادا ده باشله یدی کانادا 1752 ینچی ییلده هالفیکس(Halfix Gazette) آتی بیلن ایلک روزنامه سینی چاپدن چیقاره دی. 

آسترالیا نینگ بیرینچی روزنامه سی

غربده روزنامه لرنینگ سانی کوپ بولسه هم شرق دولت لری روزنامه ایشلرنی 1900 ینچی ییلرنینگ باشلریده باشله یدیلر و ایلک مرتده آسترالیاده 1803 ینچی ییلده سیدنی گه زیت و یا نیوساوت ادورتایزر دیگن روزنامه لر چاپدن چیقه دی .

هندوستان نینگ بیرینچی روزنامه سی

هندوستانده 1822 ینچی ییلده چاپدن چیقگن بمبی ساماچار روزنامه سی شرقده آسترالیادن کیین ایکینچی روزنامه بوله دی. مذکور روزنامه ایکی تیلده انگلیسچه و گجراتچه تیلریده فعالیت آلیب باره دی .

جاپان نینگ ایلک روزنامه سی

جاپان خلقی ایلک مرتده 1872ینچی ییلده نیچی- نیچی (Nichi-Nichi) دیگن روزنامه نی باستیره دی .

 

اوغانستان نینگ بیرینچی هفته نامه سی

اوغانستان 1875 ینچی ییلده امیر شیر علی خان زمانیده شمس النهار اسمی بیلن ایلک هفته لیگی نی چاپدن چیقاره دی مذکور هفته لیک میرزا عبدالعلی خان نینگ اهتمامی بیلن آییده اوچ مرتده 16 صحیفه لیک حالده چاپ بوله دی .

 

روزنامه لرنینگ بوگونکی آتی بیلن توغیلیشی

روزنامه نینگ بوگونکی معنی سی بیلن اورته گه کیلیشی و یا بوگونکی انگلمی بیلن توغیلیشی 1650ینچی ییلده آلمان نینگ لایهزیک شهریده اینکومند زایتونگن (( Einkommende Zeitungen روزنامه سی نینگ فعالیتی بیلن باشله یدی 4 صحیفه دن اویشتیریلگن اینکومند زایتونگن هفته لیگی ، هفته ده 6 کون اوز مخلصلریگه خذمت بیره دی.

آلمانده اوقیش و یازیش نی بیلگن انسانلرنینگ سانی آز بولسه هم اولرگه خذمت بیریب کیله یاتگن اینکومند زایتونگن روزنامه سی نینگ سانی ایترلی .

1900 ینچی ییلرنینگ یکونلریده 70 روزنامه آلمانده فعالیت آلیب بارر ایدی که بو رقم اروپا نینگ باشقه اولکه لریگه کوره اینگ بویوک رقم نی تشکیل بیره دی مذکور روزنامه لرنینگ تعدادی 300 ویا 400 دن عبارت بولیب و 250 مینگ انسان طرفیدن اوقیلر ایدی .

روزنامه نرخلرینینگ بلندلیگیدن ساتیب آلیشگه قادر بوله آلمه گن آلمان خلقی کوپینچه اخبارنی بعضی پولدار ویا اخبار خوان لرگه مراجعت قیلیش بیلن کونده لیک خبر و یا حادثه لردن آگاه بولیب خبرلرنینگ موضوع سی آستیده بحث قیلر ایدیلر.

مکتب لرده اوقیتوچیلیک بیلن شغلنیب تورگن استاذ لر ویا پروفیسورلر کونده لیک اخبارلردنی درسلیک صفتیده قولنیب اوز شاگرلری بیلن اخبارنینگ موضوع سی آستیده بحث قیلر ایدیلر.

سوادسیزلیک نینگ آزییشی بیلن بیرلیکتده و روزنامه نینگ قولای یولردن(چاپ ماشینلری) قولگه کیلتیریش روزنامه صاحبلرینی روزنامه لرنینگ سانی نی کوپه یتیریشگه مجبور قیله دی شونینگ دیک روزنامه لرنینگ آسان و ارزان نرخگه ساتیش یولی البته گی بخار ماشینلری نینگ اورته گه چیقیشی بیلن باشله یدی .

چاپ ماشینلری نینگ اورته گه کیلیشی بیلن روزنامه دنیاسیده انقلاب و یا روزنامه انقلابی دیسک هم بوله دی شونینگ دیک روزنامه لر حیاتیده ینگی قدم لر باسیله دی و روزنامه لرنی بیزتیش هم اونچه لیک قییند بولمه ایدی روزنامه ایشلوچیلری اوچون .

شونینگ اگر مدیا دنیا سیگ قره دیگن بولسک حال حاضرده مدیا دنیانی تیبره تیب تورگن . ایکینچی دنیا سوشیده آلمان نازیلر روزنامه دی بویوک فایده لر آلگن لر .دشمن گه قرشی ترقه تیلگن روزنامه لر دشمن مورالیگه کتته تاثیر لر آلیب بارگن /

حاضر هم روزنامه لر سیاست دنیاسی بولسین و یا اقتصادیات انسانلر حیاتیگه کتته اورینگه ایگه .  

 

Avg’oniston va Turkiya munosibatlari

Qo’ydaki maqola Turkiya va Avg’oniston borasida bo’lib Turkiya va Avg’onistonning bir birlari bilan bo’lgan kulturi va siyosi bog’larini anglatmoqda.

So’vitlar birligi va Avg’oniston bir birlarini tanigan ilk davlatlar bo’lgan . so’vit va Avg’oniston arasida bo’lib o’tgan muvofiqat nomadan uch kun so’ngra ( 1.March. 1921)da Avg’oniston rasmilari va  Turk buyuk ilchiligi bilan moskuvada Turk va Avg’oniston muvofiqat nomasi imzolanadi. Bu muvofiqat nomaga ko’ra Turkiya Avg’onistonning mustaqiligini rasmiyatga tanidi va ayni holda agar bu iki davlatga tashqaridan hujum bo’lgan suratda iki davlat birbiriga hujum bo’lgandek ko’radilar, yana bu muvofiqat nomoga ko’ra Turkiya talim sohasiga o’qutuchi va askari sohada isa askarlarni tarbiyalash uchun sohibmansab yuboradi.

Avg’oniston va Turkiya arasida bo’lgan bu anglashmalar iki davlat rasmilari tarafidan rasmi bir shakilda taniladi . bu muvofiqat nomalardan keyin usmonli imparato’rligi paytida madina volisi sifatida ish olib borgan Faxriddin posha ilk Turk buyuk ilchisi sifatida kabulga tayin bo’ladi . Turkiya va Avg’oniston arasida bo’lgan bordi keldilar mustahkamlasharkan Avg’oniston va so’vitlar bilan bo’lgan diplumasi buziladi chunki so’vitlar birgan so’zlariga turmay Buxoro va Xivoni o’z saytaralariga oladilar va u yerda bo’layatgan Turkiston mujodilasini bostirib u yerdaki xalqni izmoqqa davom biradilar. Turkiya va Avg’onistn munosibatlarini mustahkamlashtirmoqqa Turkiya oydinlaridan bo’lgan Anvar posha va jamol poshalar bo’lgan bu iki kishi usmonli paytida bo’lsin va yo  Turkiya jumhuryati paytida bo’lsin Tukiya tashqi siyosatlari nuqtay nazaridan Turkiya boshqaruchilariga fikirlar birganlar. Bulardan boshqa Anvar posha va jamol posha usmonli imparato’rligining cho’kishi paytida birlashib butun Turklarning birlashib Turkistonni va yo Turon digan o’lkani qo’rishiga harakat qilganlar shuning uchun Avg’oniston ham eski Turon o’lkasining tuproqlarida bo’lgani Sababli  bu o’lkaning mustaqiligini rasmiyatga tanittirmoq uchun tashabus qilganlar . Ushbu posholar birinchi dunyo savoshidan so’ngra avalam bor Olmanya ondan keying isa Rasiyani ziyorat qiladilar . Jamol posho Avrupo sayohitga chiqanida Faronsa va Olmanyani Avg’oniston mustaqiligini rasmiyatga tanitirmoq uchun harakat qiladi. Jamol posho Avg’onistonning mustaqiligini rasmiyatga tanitirmoq uchun Avrupada fa’olyat qilar ekan ayni damda Anvar posho Turkistonda bo’lgan Turklarni Turkistonning mustaqiligini qo’lga keltirish uchun Turkiston xalqini Ruslar qarshisiga isyon qilishlarini talab qilmoqda va u yerdaki Turklarni mustaqil Turkistoni ijod qilishlariga yordamchi bo’lmoqda . olmonyada fa’olyat olib borayatgan Jamol poshoning Avg’onistonga qaytib Avg’oniston Turklarini ham Ruslar qarshisiga isyon qilishi uchun tashabbus qilishi mumkinligini anglagan Ruslar, Jamol poshoning Avrupdan Avg’oniston uzra yo’lga chiqgan paytida Tiflisda kiroyi bir shaxs tomonidan o’ldiradilar. Avg’oniston va Turkiya ayni damda İngiliz imparyalizmining qarshisigayam kurashmoqda. Turkiya va Avg’onistonnig ayni strotijiga sohib bo’lgani bu iki xalq munosibatlarini yana ham kuchlantiradi.

Turkiya va Avg’oniston munosibatlarini mustahkamlashtirmoqga Anvar posho va Jamol poshodan boshqa Avg’oniston oydinlaridan bo’lgan Mahmud Tarzi janoblarining tashubslari bo’ladi. Mahmud Tarzi talimmining bir qismini İstanbulda tugatib Avg’onistonga qaytganida jhurnalizm bobosi va yo jhurnalizm otasi digan laqabni oladi . Bazi oydinlar Mahmud Tarzi janoblarining yozgan maqolalarini Turk oydinlardan bo’lganligini va Tarzi janoblari tanhogina ularni fors tiliga tarjuma qilganligini idio qilamoqdalar. Mahmud Tarzi janoblari o’qishini tugatib Avg’onistonga borganida Avg’onistonda ich qo’zg’alonlar davom etmoqda edi. Mahmud Tarzi bu q’ozg’lonlarni bostirish uchun Turkiya oydinlaridan foydalanishi kerakligini Amonullah xonga bildiradi, Amonullah xon Mahmud Tarzining bayonotiga bino’an Turkiyadan Av’onistonga bir qancha oydinlarni davat etadi. Tukiyadan Avg’onistonga borgan ziyolilar askari sohalarda bir qancha o’zgarishlarni amalga oshiradilar va bu sohalarda mudrenlashma fa’olyatlarni yo’lga qo’yadilar. Ushub o’zgarishlarning tasir ostida qolgan Amonulah xon Turkiyani ziyorat qilish uchun yo’lga chiqadi. 1927 yilida Amonullah xon Misir, Faronsa, Olmanya, İngiliston va Rasiyani ziyorat qilgandan so’ng Turkiyaga boradi. 1928da Amonullah xon Tukiyaga borganda  Ota Turk, Amonullah xonni tantanali bir shakilda kutub oladi . Ota Turk Amonulloh xon bilan bo’lib o’tgan yig’ilishda Turkiyada amalga oshgan mudernlasha sistumlaridan bahs qilib Avg’onistonda ham xudi Turkiyadek o’zgaishlarning amalga oshirlishini talab qiladi . Ota Turk, Turkiyada bo’lib o’tgan butun o’zgarishlarning qanaqa alamga oshirilishi haqida so’z yuritib Turk xalqining bu sohada tajruba hosil qilganini urg’ulaydi va Amonulloh xonga shunaqa o’gitlar biradi .

Agar Avg’onistonda Turkiya kabi o’zgarishlarni amalga oshirnoqchi bo’lsak va Avg’onistonda loyik va sukulor sistimini ijod qilmoqchi bo’lsak Avalam bor ko’chli bir uruduga ihtiyojimiz bor , Avg’onistonda bo’lib o’tayatgan qo’zg’alonlar bir tarafdan va Avg’oniston davlati zayif bir iqtisodga sohib bo’lishi Amonulloh xonning orzu qilgan layik bir davlat qo’rishini tusiqlaydi va bulardan boshqa Amonulloh xon Ota Turkning aytgan so’ziga unchalik pay birmay o’zi Avrupa sayohatiga chiqanida ko’rgan siyosi o’zgarishlarni bajarishga harakat qildi . Amonulloh xon Avrupa sayohatidan qaytganida Avg’onistonda ich isyonlar davom etmoqda edi. Amonullo xon Avrupadan qaytib  islom diniga bo’lgan zid so’zlari va ijro’oti Avg’oniston xalqini tobora Amonullo xon qarshisiga isyon qilishqa sabab bo’ladi . Amonullo xon xalq tarifdan bo’lgan isyonlarda yengilib İtolyaga ko’chman bo’ladi .

Amonulloh xon Avg’onistonni Tark qilqg’ach uning o’rnini qarindoshi bo’lgan Hinoyatulloh xon oladi, Hinoyatullah xon ham ich isyonlar qarshisiga og’aynisidek kurollik taxtini qo’ldan biradi, idora isa isyonchilari boshqaruchisi bo’lgan Habibulloh xonqa o’tadi.

Habibulloh xon Avg’oniston hokimyatini qo’lga olgandek Turkiyadan, Avg’onistonga borgan kotiblarni Turkiyaga yuboradi va bu iki davlat arasida bo’lgan chuqur dimplumasi bir qancha mudat kesiladi. Habibulloh xon iqtidori ancha davom etmaydi. Fronsada, Avg’onistondan qochib borgan Nodir shoh Avg’oniston hokimyati qo’lga olish uchun Avg’onistonga qaytadi iqtidor isa Nodir xonga o’tadi . Nodir xon Turkiya bilan bo’lgan munosibatlarni qayta boshdan qo’radi va Avg’onistoda bo’lgan Turk buyuk elchisi Yusuf Hikmat Buyurdan Avg’oniston podishohi bo’lganligini Turkiya davlatining tasvib qilishini talab qiladi . Nodir shoh hukumat iqtidorini qo’lga olgandan keying xalqning istagiga bino’an bazi reformlarni amalga oshiradi. Nodir shohning din shoxislariga bo’lgan yaqinligi va islom qonuniga tegishli bo’lgan shariyot qonuni, Turk sukulor davlati tarafidan unchalik xush qarshilanmaydi amo Nodir shohdan so’ngra o’g’li Zohir shoh iqtidori paytida Avg’onistonda bazi reformlar amalga oshiriladi bu reformlardan keying Turkiya Avg’oniston arasida bo’lgan do’stlik qayta boshdan boshlanadi. Nodir xon va o’g’li Zohir sho o’z iqtidorlari paytida bir tomondan İngiliz imparyalizmi va boshqa tomondan Rasiya imparyalizmi bosqisida bo’lgani tufayli , Avg’onistonda o’z iqtidorlarini qo’ldan birmamoq uchun bu iki davlat bilan yaxshi munosibatlari qo’rganlar. Avg’onistonning iqtidor sohiblari yurutgan ushbu siyostlari tufayli, Avg’oniston realpolitik sohalarida qo’shni o’lkalardan artda qolib va buyuk qiyinchiliklar bilan duch keladi bu qiyinchiliklardan biri isa Avg’oniston va İron arasida bo’lgan chegari qiyinchiligidir. Avg’oniston va iron arasida 1903dan beri davom qilib kelayatgan chegari qiyichiligi 1930 Turkiyaning hakam bo’lishi bilan hal bo’ladi .1930-nchi yıllarda Turkiyaning buyuk elchisi sifatida ish olib borayatgan Mahmud shafqat , Turk davlati va Ota Turkning prinsiplarini amalga oshirish uchun harakat qiladi va Avg’onistonda yashayatgan Turk xalqini davlat idoralarida ishga kirishga yordam qiladi. Mahmud Shafqat janoblari bir qancha mudatdan keying Avg’oniston davlatining bosh kotibi sifatida ham ish olib boradi . Ayni yillarda Turkiyadan Avg’onistoga borgan o’qutuchi va prufaysurlar Avg’onistonda bajargan xizmatlari va muvofiqyatlari tufayli Avg’oniston davlati tarafidan bir qancha mukufot va taqdir nomalar oladilar ki bulardan biri Muhammad Ali Dog’ Pinor bo’lgan, Dog’ Pinor janoblari 1938 yilida kobulda huquq kotibi sigatida ish olib borayatgan paytida, Avg’oniston siyost fani oli o’qu yurtini qo’radi va 1957 yilida yana Avg’onistonga plon mushoviri sifatida tayin bo’lganida o’zi qo’rigan fakulta bitiruchilari bilan biligda ishlaydi.

İkinchi dunyo savoshidan aval Olmanya va İtolyaning foshist harakatlari va istilochi fikirlari Avg’oniston davlatini ham tasiri ostida oladi. Olmanya va İtolyaning Avg’onistonni ham o’z tuproqlariga qo’shmoq niyati Avg’onistondaki hukumat boshqaruchilarni qattiq ranjida qiladi. Bunaqa qiyin ko’nlarda Avg’oniston qinchiliklarini hal qilish uchun Avg’onistonning do’sti bo’lgan Turkiyaga muroji’at qiladi , Turkiya isa Turkiya tarafidan qo’rilgan va 1937-nchi yilda İron va İroqning ham hisa qo’shishi bilan ijod bo’lgan Sadobat paktiga Avg’oniston davlatini ham a’zo bo’lishini taklif qiladi. To’rt islom ulkasi tarafidan qo’rilgan bu Pakt( Sadobat pakti) g’arb davlatlarini bu tuproqlarga ayoq boshilarini tusiqlaydi. Bu paktdan eng ko’p rohatsiz bo’lgan ulka so’vitlar birligi bo’ladi. Usha paytning Turkiya tashqi ishlar vaziri bo’lgan Tavfiq Rushtu janoblari so’vitlar birligi bilan yaqin tamoslar qo’rib, qo’rilgan paktning so’vitlar qarshisiga bo’lmaganligini va 4 islom savlati arasida tijorat va ishbirligini taminlash uchun qo’rilganligini takidlaydi.

Davomi bor

Hozirlagan Olp Timur Turoni